ประวัติเรือนจำ

ประวัติคุกตะรางกลางลำปาง คุกเก่าของนครลำปาง (ตั้งอยู่ที่บริเวณสี่แยกธนาคารออมสินสาขาลำปาง ในปัจจุบัน) มีเนื้อที่ 2 ไร่ 27 ตารางวา ตามประวัติการได้มาของกระทรวงการคลังในเอกสารใบไต่สวนการเดินสำรวจเขต สมัยขุนนฤมิตรบรรณสาร ตำแหน่งศุภมาตราจังหวัด นายหนิ้ว  แก้วน้อย  กำหนันตำบลหัวเวียง  นายสุดใจ  เกิดสมพงษ์  เป็นเจ้าหน้าที่รังวัด  เมื่อวันที่ 7 ธันวาคม 2476  ว่าเป็นที่ตั้งเรือนจำกลางลำปาง ประมาณ 100 ปีเศษได้ปกครองเสมอมา (คือประมาณ พ.ศ. 2376) จากประวัติคุกเก่าข้างต้นใน พ.ศ.2376 อยู่ในสมัยเจ้าผู้ครองนครลำปางองค์ที่ 4 คือเจ้าหลวงชัยวงศ์ ในสมัยรัชกาลที่ 3 เป็นคุกรั้วไม้ ในสมัยเจ้าหลวงบุญวาทย์วงศ์มานิด เจ้าผู้ครองนครลำปางองค์ที่ 10 ปรากฎรายงานของขุนวิจิตรนิติญาณ พนักงานอัยการนครลำปาง ถึงข้าหลวงมลฑลพายัพ และเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย  ลงวันที่ 9 สิงหาคม ร.ศ.121 (พ.ศ.2445) เกี่ยวกับตอนเงี้ยวดีเมืองแต่เช้ามืด เมื่อวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ.2445 แต่ต้องแตกหนีไปเงี้ยวที่ต้องจำขังในกรงเรือนจำ เจ้านครลำปาง ฆ่าเสียหมด นักโทษที่เป้นคนไทยลาว เจ้านครลำปางถอดปล่อยไปหมดสิ้น เรื่องคุกเก่าเมืองนครลำปาง แม่เฒ่าแว่น พยัคบุตร (ปัจจุบันถึงแก่กรรมแล้ว) อดีตเม่นนมพระเพชรศรี บุตรเจ้าพ่อราชวงศ์ ซึ่งบ้านเจ้าพ่อราชวงศ์ ถนนราชวงศ์ เมืองลำปาง มีกำแพงติดกับคุกเก่าตอนอายุ 96 ปี เมื่อ พ.ศ.2517 ซึ่งยังมีความจำเรื่องราวต่างๆได้ดี เล่าถึงคุกเก่าเมืองลำปางสมัยตอนเป็นเด็ก ตอนหนึ่งว่า เจ้าหลวงนครลำปางเคยสั่งลงโทษผู้ต้องขังชื่อ นายวัง ข้อหาละลาบละล้วงในเจ้าแม่เมืองขื่น ถูกโบย 36 แซ๋ จนสิ้นสติ ตอนกลางคืนมีผู้อ้างเป็นคนของเจ้าแม่มาปล่อยตัวนายวังหลบหนีไป  เรื่องในยุคคุกกลางเมืองโด่งดังจนเป็นเรื่องธรรมดา เวลามีการลงแซ่นายวัง เจ้าหลวงก็นั่งดูแม่เฒ่าสมัยเป็นเด็กหญิงแว่นก็ได้ดูจนติดตานำมาเล่าให้ฟัง คุกกลางเมืองนครลำปางจึงเริ่มมีมาไม่ต่ำกว่ารัชกาลที่ 3 มาจนกระทั่งรัชกาลที่ 6 จึงย้ายออกนอกเมือง สถานที่คุกเก่ากลางเป็นที่เตรียมโครงการโอสถศาลากรมสาธารณสุขและที่ตั้งสุขศาลาในเวลาต่อมา